تولید اسپری بینی گیاهی؛ یکنواختی پاشش و جلوگیری از رسوب عصارهها
تولید اسپری بینی گیاهی برای کاربرد دارویی، فقط به انتخاب یک عصاره باکیفیت محدود نمیشود؛ فرمولاسیون باید در طول نگهداری یکنواخت بماند و هنگام هر بار فعالسازی پمپ، دوزی قابلتکرار و الگوی پاششی مشخص ایجاد کند. اگر هدف، تولید یک محلول تکفاز است، انتخاب و آمادهسازی عصاره گیاهی باید بر پایه حلالیت واقعی اجزای آن در محیط فرمولاسیون انجام شود، نه صرفاً شفاف به نظر رسیدن محلول در زمان ساخت.
چرا تولید اسپری بینی گیاهی به کنترل رسوب و پاشش وابسته است؟
در تولید اسپری بینی گیاهی، دو پدیده متفاوت باید از یکدیگر تفکیک شوند: وجود ذرات جامد یا اجزای نامحلول در مخزن، و تشکیل قطرات مایع پس از خروج فرمولاسیون از نازل. ذرات نامحلول میتوانند در زمان نگهداری تهنشین شوند یا در مسیر عبور مایع از پمپ و عملگر تجمع پیدا کنند؛ در مقابل، اندازه و توزیع قطرات پاشش به ویژگیهای فرمولاسیون و طراحی سامانه پمپ وابسته است.
برای محصولی که بهصورت محلول تکفاز طراحی میشود، راهکار اصلی پنهانکردن ذرات با همزدن یا اتکا به فیلتراسیون نهایی نیست؛ باید مشخص شود کدام اجزای عصاره در غلظت مصرفی و در محدوده pH و دمای موردنظر واقعاً محلولاند. تغییر pH، افزودن کمکحلال یا تغییر ترکیب حلال ممکن است حلالیت را بهبود دهد، اما هر تغییر باید از نظر پایداری ماده مؤثره، سازگاری با مخاط بینی و عملکرد پمپ بررسی شود.
نیاز به مشاوره تخصصی برای انتخاب ماده اولیه دارید؟
برای دریافت اطلاعات فنی، بررسی مشخصات کیفی، انتخاب گرید مناسب و استعلام شرایط تأمین، فرم درخواست مشاوره را تکمیل کنید. کارشناسان گیاهکالا پس از بررسی درخواست با شما تماس خواهند گرفت.
منشأ رسوب و گرفتگی نازل اسپری در فرمولاسیونهای گیاهی
عصارههای گیاهی ممکن است علاوه بر ترکیبات هدف، حاوی پلیفنولها، مواد رنگی، قندها، نمکها، کلوئیدها یا بقایای فرایند استخراج باشند. حضور این اجزا لزوماً به معنای نامحلول بودن همه آنها نیست؛ بااینحال، تغییر شرایط محیطی میتواند به کدورت، تجمع یا رسوب برخی اجزا منجر شود. برای مثال، رقیقسازی عصاره در فاز آبی، تغییر pH، افزایش قدرت یونی یا کاهش دما ممکن است تعادل حلالیت را تغییر دهد.
در تولید اسپری بینی گیاهی، گرفتگی نازل اسپری میتواند از ذرات نامحلول، تجمع مواد در مجاری باریک، خشکشدن باقیمانده فرمولاسیون در دهانه نازل یا ناسازگاری ترکیب با مواد سازنده پمپ ناشی شود. بنابراین، بررسی فقط فیلتر نهایی کافی نیست. باید مسیر تماس محصول با مخزن، لوله برداشت، فنر، واشر، پمپ و عملگر در نظر گرفته شود. انتخاب پمپ با مجاری مناسب میتواند ریسک انسداد را کاهش دهد، اما جایگزین کنترل ذرات و پایداری فرمولاسیون نیست [2, 3].
کنترل حلالیت پیش از انتخاب پمپ
ابتدا عصاره در غلظت هدف و در شرایط واقعی فرمولاسیون بازسازی شود. ظاهر محلول بلافاصله پس از اختلاط، معیار کافی برای تکفاز بودن نیست. نمونه باید پس از زمانهای نگهداری تعریفشده و در دماهای مرتبط از نظر کدورت، تغییر رنگ، تشکیل ذرات قابل مشاهده و رسوب بررسی شود. در صورت نیاز، اندازهگیری کدورت، بررسی میکروسکوپی و آزمون ذرات زیرقابلمشاهده به تشخیص تغییرات کمک میکند.
اگر اجزای نامحلول باقی بمانند، باید منبع آنها در ماده اولیه یا فرایند استخراج شناسایی شود. فیلتراسیون میتواند ذرات را حذف کند، اما اگر ماده هدف نیز روی فیلتر جذب شود یا با حذف بخشی از عصاره نسبت ترکیبات تغییر کند، کیفیت محصول دستخوش تغییر خواهد شد. به همین دلیل، نوع فیلتر، اندازه منفذ، سازگاری شیمیایی، افت ماده مؤثره و بار میکروبی باید در مطالعه توسعه ارزیابی شوند. فیلتراسیون نباید بهعنوان روشی برای تبدیل یک عصاره ذاتاً نامحلول به محلول پایدار معرفی شود.
کنترل توزیع اندازه قطرات و عملکرد پمپ
در تولید اسپری بینی گیاهی، توزیع اندازه قطرات (Droplet Size Distribution یا DSD) یکی از ویژگیهای کیفی مهم است؛ زیرا اندازه قطرات بر الگوی رسوب در حفره بینی و احتمال ورود قطرات ریز به بخشهای پایینتر دستگاه تنفسی اثر میگذارد. راهنمای EMA برای فرآوردههای دارویی بینی توصیه میکند توزیع اندازه ذرات یا قطرات بهطور کامل مشخص شود و نشان داده شود که بخش غالب قطرات برای تجویز بینی مناسب است. در این راهنما، انتظار میرود اکثریت بسیار زیادی از قطرات یا ذرات اندازهای بیش از ۱۰ میکرومتر داشته باشند؛ این معیار باید با روش واجد صلاحیت، مانند کاسکید ایمپکتور پیکربندیشده برای کاربرد بینی یا لیزر دیفراکشن برای محلولها، و در ارتباط با محصول نهایی تفسیر شود، نه بهعنوان تضمین محل رسوب یا ایمنی مطلق [1, 4].
پارامترهایی مانند Dv10، Dv50 و Dv90 بهترتیب اندازهای را نشان میدهند که ۱۰، ۵۰ و ۹۰ درصد حجم تجمعی قطرات پایینتر از آن قرار دارد. شاخص Span نیز گستردگی توزیع را توصیف میکند و معمولاً از رابطه (Dv90 − Dv10) / Dv50 به دست میآید. این شاخصها برای مقایسه بچها و بررسی اثر تغییرات فرمولاسیون یا پمپ مفیدند؛ اما بهتنهایی جایگزین ارزیابی کامل عملکرد اسپری نیستند [3, 4].
در تولید اسپری بینی گیاهی، اندازه قطرات خروجی تنها به فرمولاسیون وابسته نیست. ویسکوزیته، کشش سطحی، چگالی، طراحی نازل، هندسه مجاری، نیروی فعالسازی و نحوه استفاده میتوانند بر الگوی پاشش اثر بگذارند. به همین دلیل، آزمون DSD باید با پمپ و ظرف نهایی انجام شود. هر تغییر در نوع پمپ، نازل یا ترکیب فرمولاسیون ممکن است مشخصات پاشش را تغییر دهد و نیازمند ارزیابی مجدد باشد.
Spray Pattern و Plume Geometry
Spray Pattern شکل و ابعاد سطحی را نشان میدهد که قطرات روی آن مینشینند؛ Plume Geometry نیز شکل و گسترش ابر پاشش را در فضای خروجی توصیف میکند. این دو آزمون یکسان نیستند و اطلاعات متفاوتی درباره عملکرد سامانه ارائه میدهند. راهنمای EMA تأکید میکند که این ویژگیها باید برای محصول نهایی، یعنی فرمولاسیون در ترکیب با پمپ یا وسیله تحویل، بررسی شوند [1, 2, 4].
در برنامه کنترل کیفیت تولید اسپری بینی گیاهی باید فاصله نازل تا سطح جمعآوری، زاویه و وضعیت پمپ، تعداد پافها، روش فعالسازی، شرایط آمادهسازی اولیه پمپ و شیوه تحلیل تصویر مشخص باشد. معیارهای پذیرش باید بر اساس دادههای توسعه و تکرارپذیری فرایند تعیین شوند؛ استفاده از یک عدد عمومی برای همه پمپها و فرمولاسیونها قابل دفاع نیست. برای تولید اسپری بینی گیاهی، مقایسه نتایج در ابتدای مصرف و پس از تعداد مشخصی فعالسازی نیز اهمیت دارد؛ زیرا عملکرد پمپ ممکن است در طول عمر مصرف تغییر کند.
تنظیم pH، اسمولالیته و سازگاری با مخاط بینی
در تولید اسپری بینی گیاهی، pH و اسمولالیته از ویژگیهایی هستند که باید همزمان با حلالیت و پایداری عصاره بررسی شوند. pH نامناسب ممکن است بر تحملپذیری موضعی، پایداری ترکیبات و سازگاری مواد بستهبندی اثر بگذارد. از سوی دیگر، اسمولالیته محلول با وضعیت آب در سطح مخاط ارتباط دارد و انحراف قابلتوجه از محدوده مناسب میتواند بر تحملپذیری فرآورده اثر بگذارد. بااینحال، نمیتوان تنها با تنظیم این دو پارامتر، سازگاری مخاطی یا حفظ کامل فعالیت مژکها را تضمین کرد.
در توسعه فرمولاسیون، محدوده هدف pH باید با توجه به ماده مؤثره، مواد جانبی، پایداری در طول عمر محصول و دادههای تحملپذیری انتخاب شود. بافرها ممکن است تغییرات pH را محدود کنند، اما ظرفیت بافری و نوع ماده بافری نیز باید ارزیابی شود؛ زیرا ترکیب بافری نامناسب میتواند بر مخاط یا حلالیت اجزای عصاره اثر بگذارد. تنظیم اسمولالیته نیز باید با انتخاب مواد تنظیمکننده سازگار با مسیر تجویز بینی انجام شود و اثر آنها بر پایداری و کیفیت میکروبی بررسی شود.
مژکهای اپیتلیوم بینی همراه با لایه مخاطی در پاکسازی ذرات و عوامل خارجی نقش دارند. برخی مواد مؤثره و مواد جانبی مورد استفاده در فرآوردههای داخلبینی میتوانند بر حرکت مژکها یا پاکسازی موکوسیلیاری اثر بگذارند؛ شدت این اثر به ماده، غلظت، مدت تماس و مدل آزمون وابسته است [5]. بنابراین، در صورت نیاز به ادعای سازگاری مخاطی، ارزیابیهای مناسب مانند آزمونهای عملکرد مژکی یا مطالعات تحملپذیری باید متناسب با مسیر توسعه محصول طراحی شوند. صرف قرار گرفتن pH یا اسمولالیته در یک محدوده، اثباتکننده بیتحریکی نیست.
کنترل فرایند و آزمونهای لازم پیش از تولید صنعتی
برای تولید اسپری بینی گیاهی، کنترل کیفیت باید از ماده اولیه آغاز شود و تا محصول داخل ظرف نهایی ادامه یابد. مشخصات عصاره ورودی بهتر است دستکم هویت، مقدار یا نشانگرهای شیمیایی منتخب، حلال باقیمانده در صورت ارتباط، بار میکروبی و ویژگیهای فیزیکی مرتبط با فرمولاسیون را پوشش دهد. سپس در مرحله ساخت، ترتیب افزودن مواد، سرعت و زمان اختلاط، دما، pH، اسمولالیته، ویسکوزیته و یکنواختی مخلوط ثبت و کنترل شوند.
در مرحله پرکنی تولید اسپری بینی گیاهی، یکنواختی مخلوط در طول زمان پرکنی، حجم یا جرم پرشده، کیفیت آببندی و عملکرد سامانه ظرف-درپوش-پمپ بررسی شود. آزمون دوز تحویلی باید نشان دهد مقدار خروجی در پافهای متوالی و در طول عمر مصرف پمپ، مطابق مشخصات از پیش تعیینشده است. آزمون عملکرد پمپ نیز باید شامل فعالسازی اولیه، تکرار پاشش، احتمال نشت، برگشت مایع و انسداد یا افت عملکرد باشد.
جدول چالشهای فرمولاسیون و آزمونهای تأیید
چالش | اقدام فنی | آزمون تأیید |
کدورت یا رسوب در مخزن | بررسی حلالیت عصاره در غلظت و شرایط واقعی؛ اصلاح کنترلشده ترکیب حلال یا pH | پایش ظاهری، کدورت، میکروسکوپی و پایداری در دماهای تعریفشده |
ذرات نامحلول و گرفتگی نازل اسپری | شناسایی منبع ذرات؛ ارزیابی فیلتراسیون و سازگاری فیلتر | شمارش یا بررسی ذرات، افت ماده نشانگر و آزمون عملکرد پمپ |
تغییر الگوی پاشش | ارزیابی همزمان فرمولاسیون و پمپ؛ کنترل ویسکوزیته و ویژگیهای نازل | DSD، Spray Pattern و Plume Geometry |
نوسان مقدار خروجی | کنترل پمپ، پرکنی و شرایط فعالسازی | Delivered Dose / Shot Weight در طول عمر مصرف |
تغییر pH یا اسمولالیته | انتخاب بافر و تنظیمکننده مناسب و کنترل فرایند | اندازهگیری pH و اسمولالیته در زمان ساخت و پایداری |
ناسازگاری با بستهبندی | انتخاب مواد سازنده سازگار و بررسی تماس طولانیمدت | پایداری، نشتی، تغییرات ظاهری و عملکردی ظرف و پمپ |
برنامه پایداری تولید اسپری بینی گیاهی باید محصول را در بستهبندی نهایی و تحت شرایط نگهداری متناسب با مسیر ثبت و بازار هدف ارزیابی کند. علاوه بر سنجش مقدار ماده مؤثره یا نشانگرهای شیمیایی، تغییر pH، اسمولالیته، ظاهر، کدورت، رسوب، کیفیت میکروبی، دوز تحویلی و ویژگیهای پاشش در نقاط زمانی مناسب بررسی شوند. اگر در طول پایداری یا مصرف، تغییر معناداری در DSD یا عملکرد پمپ مشاهده شود، باید علت آن مشخص و اثرش بر مشخصات محصول ارزیابی شود.
کنترل میکروبی نیز بخش ضروری توسعه فرآوردههای آبی بینی است. انتخاب سامانه نگهدارنده، در صورت استفاده، باید بر اساس اثربخشی میکروبی، سازگاری فرمولاسیون و تحملپذیری موضعی انجام شود. راهنمای EMA درباره فرآوردههای تکدوز بینی، رویکرد بدون نگهدارنده را مطرح میکند؛ در فرآوردههای چنددوز، ضرورت نگهدارنده و کارایی آن باید با توجه به طراحی محصول و ارزیابی میکروبی توجیه شود. انتخاب نگهدارنده نباید صرفاً بر اساس رایج بودن آن در بازار صورت گیرد [1, 5].
چکلیست کنترل پیش از تولید صنعتی
پیش از انتقال فرمولاسیون به مقیاس صنعتی، مراحل زیر باید بهترتیب در برنامه ارزیابی فنی و کنترل کیفیت بررسی و مستند شوند:
بررسی حلالیت عصاره در غلظت نهایی و ارزیابی حفظ حالت تکفاز فرمولاسیون
ارزیابی اندازه ذرات، وجود ذرات نامحلول و احتمال رسوب یا تغییر کدورت در شرایط نگهداری
ارزیابی سازگاری فیلتر با فرمولاسیون و بررسی احتمال کاهش ترکیبات نشانگر یا ماده مؤثره پس از فیلتراسیون
کنترل pH و اسمولالیته فرمولاسیون و ارزیابی تناسب آنها با شرایط فیزیولوژیک مخاط بینی و فعالیت مژکها
ارزیابی پایداری شیمیایی و کیفیت میکروبی فرمولاسیون در شرایط نگهداری تعیینشده
بررسی سازگاری فرمولاسیون با اجزای پمپ و عملگر و ارزیابی احتمال گرفتگی یا افت عملکرد آنها
اندازهگیری توزیع اندازه قطرات (DSD) و ارزیابی Spray Pattern و Plume Geometry با سامانه نهایی بستهبندی
بررسی تناسب توزیع اندازه قطرات با الگوی رسوب موردنظر در مخاط بینی و ارزیابی احتمال تحریک موضعی
ارزیابی یکنواختی دوز تحویلی در پافهای متوالی و مراحل مختلف عمر مصرف محصول
ثبت نتایج آزمونها، حدود پذیرش و موارد عدم انطباق پیش از تأیید انتقال به تولید صنعتی
جمعبندی
موفقیت در تولید اسپری بینی گیاهی فقط به انتخاب عصاره مناسب محدود نمیشود؛ ویژگیهای فیزیکوشیمیایی عصاره، پایداری آن در فرمولاسیون آبی و سازگاری با اجزای پمپ و نازل، همگی بر کیفیت محصول نهایی اثر میگذارند. باقیماندن ذرات نامحلول یا تغییر ویژگیهای محلول در طول نگهداری میتواند به رسوب در مخزن، گرفتگی نازل اسپری و تغییر الگوی پاشش منجر شود. به همین دلیل، ارزیابی حلالیت و پایداری تکفاز فرمولاسیون، توزیع اندازه قطرات (DSD)، الگوی پاشش (Spray Pattern)، هندسه پلوم (Plume Geometry)، pH و اسمولالیته باید در کنار بررسی یکنواختی دوز و سازگاری با بستهبندی انجام شود. تنظیم ویژگیهای فیزیکوشیمیایی فرمولاسیون نیز باید با درنظرگرفتن پایداری ترکیبات مؤثره و حفظ عملکرد طبیعی مژکهای بینی و پاکسازی مخاطی صورت گیرد.
مشاوره فنی و ارزیابی عصاره برای تولید اسپری بینی
واحدهای تحقیق و توسعه (R&D) و تولید برای بررسی کاربرد عصارههای گیاهی در تولید اسپری بینی و ارزیابی مشخصات فنی موردنیاز، میتوانند با واحد فروش و پشتیبانی فنی گیاهکالا تماس بگیرند. امکان دریافت سمپل آزمایشگاهی و برگه آنالیز محصول، بررسی رفتار عصاره در فرمولاسیون آبی و ارزیابی سازگاری محلول با سیستمهای بستهبندی پمپ اسپری فراهم است. انتخاب عصاره مناسب باید با توجه به ویژگیهای فرمولاسیون و الزامات فنی محصول نهایی انجام شود.
راههای ارتباط و دریافت خدمات از گیاهکالا:
تماس تلفنی با واحد فروش
ثبت درخواست از طریق سایت
درخواست مشاوره فنی و دریافت سمپل آزمایشگاهی برای ارزیابی توسط تیم R&D
سوالات متداول
۱. آیا هر عصاره گیاهی را میتوان به محلول اسپری بینی تبدیل کرد؟
خیر. امکان استفاده به حلالیت اجزای عصاره در غلظت نهایی، پایداری در محدوده pH و اسمولالیته موردنظر، کیفیت میکروبی و سازگاری با اجزای بستهبندی وابسته است. شفافیت اولیه بهتنهایی اثباتکننده پایداری محلول نیست.
۲. مهمترین علت گرفتگی نازل اسپری چیست؟
وجود ذرات نامحلول یا تجمعیافته، خشکشدن باقیمانده فرمولاسیون در دهانه نازل و ناسازگاری محصول با اجزای پمپ از علتهای محتملاند. تشخیص علت باید با بررسی نمونه، مسیر عبور مایع و آزمون عملکرد پمپ انجام شود.
۳. آیا قطرات کوچکتر همیشه برای جذب بهتر در بینی مناسبترند؟
خیر. اندازه قطرات بر محل رسوب اثر میگذارد و قطرات بسیار ریز ممکن است احتمال ورود به بخشهای پایینتر دستگاه تنفسی را افزایش دهند. توزیع اندازه باید متناسب با هدف تجویز بینی و بر اساس روش معتبر ارزیابی شود؛ کوچکتر بودن قطرات بهتنهایی به معنای عملکرد بهتر نیست.
۴. آیا تنظیم pH و اسمولالیته برای اثبات سازگاری با مخاط کافی است؟
خیر. این دو پارامتر مهماند، اما بهتنهایی تحملپذیری یا حفظ عملکرد مژکها را اثبات نمیکنند. ارزیابی باید ترکیب کامل، غلظت مواد جانبی، مدت تماس و دادههای آزمون مرتبط را در نظر بگیرد.
منابع علمی
- European Medicines Agency (EMA). Guideline on the pharmaceutical quality of inhalation and nasal medicinal products – Revision 1. EMEA/CHMP/QWP/49313/2005 Rev. 1. Legal effective date: 1 February 2026.
- U.S. Food and Drug Administration (FDA). Nasal Spray and Inhalation Solution, Suspension, and Spray Drug Products—Chemistry, Manufacturing, and Controls Documentation: Guidance for Industry. July 2002.
- Grmaš J, Stare K, Božič D, Injac R, Dreu R. Elucidation of Formulation and Delivery Device-Related Effects on In Vitro Performance of Nasal Spray with Implication to Rational Product Specification Identification. J Aerosol Med Pulm Drug Deliv. 2017;30(4):230–246. doi:10.1089/jamp.2016.1328.
- Trows S, Wuchner K, Spycher R, Steckel H. Analytical Challenges and Regulatory Requirements for Nasal Drug Products in Europe and the U.S. 2014;6(2):195–219. doi:10.3390/pharmaceutics6020195.
- Jiao J, Zhang L. Influence of Intranasal Drugs on Human Nasal Mucociliary Clearance and Ciliary Beat Frequency. Allergy Asthma Immunol Res. 2019;11(3):306–319. doi:10.4168/aair.2019.11.3.306.
- Djupesland PG. Nasal drug delivery devices: characteristics and performance in a clinical perspective—a review. Drug Deliv Transl Res. 2013;3:42–62. doi:10.1007/s13346-012-0108-9.
