مواد اولیه داروی واریس [کاربرد اسین و روسکوژنین در فرمولاسیون عروقی]
در فرمولاسیون فرآوردههای مرتبط با علائم نارسایی وریدی، انتخاب مواد اولیه مناسب نقش کلیدی در دستیابی به مشخصات کیفی و عملکرد مورد انتظار ایفا میکند. مواد اولیه داروی واریس با منشأ گیاهی نیز به دلیل سابقه کاربرد در فرآوردههای مرتبط با علائم نارسایی وریدی، مورد توجه قرار گرفتهاند. عصارهها، بهویژه عصارههای استانداردشده شاهبلوط هندی و کولهخاس، از مواد اولیه گیاهی مورد استفاده در این فرآوردهها هستند. این مقاله به بررسی الزامات فنی، سازگاری فرمولاسیونی و استانداردهای کنترل کیفی این مواد اولیه میپردازد.
مواد اولیه داروی واریس؛ یک مرور فنی
انتخاب مواد اولیه داروی واریس نیازمند درک دقیق از ترکیبات شاخص، مکانیسم اثر و ویژگیهای فیزیکوشیمیایی آنهاست. شاهبلوط هندی (Aesculus hippocastanum) حاوی مخلوطی از گلیکوزیدهای تریترپنی آسیلهشده است که مجموع آنها با عنوان اسین (aescin/escin) شناخته میشود؛ بتا-اسین یکی از اجزای اصلی این مخلوط است [1]. کولهخاس (Ruscus aculeatus) نیز حاوی روسکوژنین و نئوروسکوژنین است که از نظر ساختاری در گروه ساپوژنینهای استروئیدی قرار میگیرند [2, 7]. این ترکیبات از طریق مکانیسمهای مختلف از جمله اثر بر نفوذپذیری عروقی و برخی مسیرهای فارماکولوژیک در مطالعات پیشبالینی بررسی شدهاند [1, 2].
نیاز به مشاوره تخصصی برای انتخاب ماده اولیه دارید؟
برای دریافت اطلاعات فنی، بررسی مشخصات کیفی، انتخاب گرید مناسب و استعلام شرایط تأمین، فرم درخواست مشاوره را تکمیل کنید. کارشناسان گیاهکالا پس از بررسی درخواست با شما تماس خواهند گرفت.
عصاره استاندارد شاهبلوط هندی (اسین)
عصاره شاهبلوط هندی یکی از مواد اولیه داروی واریس در فرمولاسیونهای خوراکی و موضعی است. طبق گزارش ارزیابی EMA، برای عصاره خشک استانداردشده مورد اشاره، محدوده ۶/۵ تا ۱۰ درصد تریترپن گلیکوزیدها بر حسب protoaescigenin تعیین شده است [1]. این تغییر روش سنجش، اهمیت تطبیق مشخصات عصاره با نسخه جاری فارماکوپه را در فرآیند تأمین نشان میدهد.
فرمولاسیون و اشکال دارویی
در یک مطالعه کراساور روی دو فرمول خوراکی مشخص حاوی عصاره شاهبلوط هندی، از نظر میزان جذب اسین تفاوت معناداری بین فرمول مورد آزمون و فرآورده مرجع مشاهده نشد [3]. این یافته مربوط به همان دو فرمول و شرایط مطالعه است و نمیتوان آن را به همه اشکال دارویی تعمیم داد. در فرمولاسیون قرصهای خوراکی، عصاره استانداردشده شاهبلوط هندی معمولاً با پرکنندهها، چسبندهها و روانکنندههای متداول ترکیب میشود.
کاربرد در ژلهای موضعی
برای فرمولاسیون ژل موضعی حاوی عصاره شاهبلوط هندی، انتخاب پایه ژلساز مناسب از اهمیت بالایی برخوردار است. کربومرها (پلیمرهای اکریلیک) از پرکاربردترین ژلسازها در فرمولاسیونهای موضعی هستند؛ با این حال، محدوده pH و غلظت مناسب به نوع پلیمر، ماده مؤثره و سایر اجزای فرمولاسیون وابسته است و باید در فرمول نهایی تعیین شود [4].
عصاره استاندارد کولهخاس (روسکوژنین)
کولهخاس یکی دیگر از مواد اولیه داروی واریس است که به دلیل خواص بالقوه بر عروق وریدی و لنفاوی مورد مطالعه قرار گرفته است. روسکوژنین و نئوروسکوژنین از ترکیبات شاخص و مهم کولهخاس هستند و در برخی فرآوردهها برای استانداردسازی عصاره به کار میروند [2, 7]. مطالعات پیشبالینی، اثرات عروقی و فارماکولوژیک این گیاه را بررسی کردهاند؛ با این حال، دادههای بالینی کافی برای نتیجهگیری قطعی در انسان وجود ندارد و ارزیابی EMA عمدتاً بر کاربرد سنتی آن متمرکز است [2, 7].
دوز و استانداردسازی
در گزارش ارزیابی EMA، بر اساس برخی منابع تاریخی، مقادیر معادل ۷ تا ۱۱ میلیگرم روسکوژنین کل در روز گزارش شده است؛ با این حال، این مقدار نباید بهعنوان دوز عمومی و مستقل برای همه عصارهها تلقی شود و مشخصات عصاره، DER، روش استخراج و الزامات محصول نهایی باید بررسی شود [2]. فرآوردههای موضعی، از جمله کرم، برای عصاره کولهخاس گزارش شدهاند [2, 7].
سازگاری پایههای ژل با عصارههای گیاهی
یکی از چالشهای اصلی در فرمولاسیون ژلهای موضعی حاوی مواد اولیه داروی واریس، سازگاری پایه ژل با عصارههای گیاهی است. عصارههای گیاهی ممکن است علاوه بر ترکیبات فعال، حاوی یونها و سایر اجزای محلول باشند که در برخی فرمولها بر رئولوژی پایههای ژلساز اثر بگذارند؛ بنابراین سازگاری باید با خود عصاره و در فرمول نهایی آزمایش شود [4].
کربومرها (پلیمرهای اکریلیک)
کربومرها پلیمرهای سنتزی اسید آکریلیک با وزن مولکولی بالا هستند که پس از خنثیسازی، ژل شفاف و ویسکوز تولید میکنند [4]. با این حال، کربومرها به الکترولیتها حساس هستند و حضور یونها میتواند ویسکوزیته را کاهش دهد [4]. برای کاهش این اثر، راهکارهای زیر توصیه میشود:
- استفاده از گریدهای مقاومتر به الکترولیت
- افزودن نمکها و الکترولیتها پس از خنثیسازی پلیمر [4]
پلیمرهای سلولزی
پلیمرهای سلولزی مانند HPMC و NaCMC نیز به عنوان ژلساز در فرمولاسیونهای موضعی استفاده میشوند. انتخاب بین کربومر و پلیمرهای سلولزی باید بر اساس ویژگیهای عصاره، مشخصات محصول و آزمونهای سازگاری انجام شود.
جدول مقایسه مواد اولیه کلیدی داروی واریس
| ویژگی | عصاره شاهبلوط هندی (اسین) | عصاره کولهخاس (روسکوژنین) |
| گروه ترکیبات | گلیکوزیدهای تریترپنی آسیلهشده | ساپوژنینهای استروئیدی |
| ترکیبات شاخص | مخلوط اسین (aescin/escin)، بتا-اسین جزء اصلی | روسکوژنین و نئوروسکوژنین |
| اثرات گزارششده | اثر بر نفوذپذیری عروقی و برخی مسیرهای فارماکولوژیک در مطالعات پیشبالینی | اثر انقباضی بر وریدها و ارتباط با مسیرهای آدرنرژیک در مطالعات فارماکولوژیک |
| استانداردسازی | ۶/۵-۱۰٪ تریترپن گلیکوزید (بر حسب protoaescigenin، روش LC) [1] | معمولاً بر اساس مقدار روسکوژنین کل |
| دوز خوراکی | در مطالعات مختلف دوزهای متفاوتی بررسی شده است | مقادیر ۷-۱۱ میلیگرم روسکوژنین در برخی منابع تاریخی گزارش شده [2] |
| اشکال دارویی | قرص، کپسول، ژل موضعی | فرآوردههای موضعی، از جمله کرم |
| سطح شواهد | شواهد بالینی و ارزیابی EMA | کاربرد سنتی و شواهد بالینی محدود [2, 7] |
استانداردهای کنترل بار میکروبی و فلزات سنگین
برای مواد اولیه داروی واریس با منشأ گیاهی، کنترل آلایندهها از الزامات اساسی کیفیت محسوب میشود.
نمونهای از حدود فلزات سنگین
بهعنوان یک نمونه از الزامات منطقهای، راهنمای ASEAN برای Traditional Medicines حدودی برای فلزات سنگین تعیین میکند:
| فلز سنگین | حد نمونه |
| سرب (Pb) | حداکثر ۱۰ میلیگرم بر کیلوگرم |
| آرسنیک (As) | حداکثر ۵ میلیگرم بر کیلوگرم |
| جیوه (Hg) | حداکثر ۰/۵ میلیگرم بر کیلوگرم |
| کادمیوم (Cd) | حداکثر ۰/۳ میلیگرم بر کیلوگرم |
حدود پذیرش ماده اولیه باید بر اساس فارماکوپه مرجع، مشخصات ثبتشده محصول و الزامات رگولاتوری بازار هدف تعیین شود [5].
نمونهای از معیارهای میکروبیولوژیک
برای فرآوردههای گیاهی حاوی عصاره که فرایند استخراج یا سایر مراحل فرآوری موجب کاهش بار میکروبی شده باشد، نمونهای از معیارهای میکروبی به شرح زیر است:
- شمارش کل هوازی (TAMC): حداکثر ۵ × ۱۰⁴ CFU بر گرم یا میلیلیتر
- شمارش کل مخمر و کپک (TYMC): حداکثر ۵ × ۱۰² CFU بر گرم یا میلیلیتر
- عدم حضور اشریشیا کلی در ۱ گرم یا میلیلیتر
- عدم حضور سالمونلا در ۲۵ گرم یا میلیلیتر [6]
مشخصات ماده اولیه و محصول نهایی باید جداگانه و بر اساس الزامات رگولاتوری بازار هدف تعیین شود.
ملاحظات فرمولاسیون و تولید
سازگاری عصاره با پایه ژل
در فرمولاسیون ژلهای موضعی حاوی مواد اولیه داروی واریس، توجه به نکات زیر ضروری است:
- pH فرمولاسیون باید در محدوده سازگار با پایداری ترکیبات فعال و پایه ژل تعیین شود
- سازگاری عصاره با مواد اولیه، pH، یونها و شرایط فرایند باید در فرمول نهایی ارزیابی شود [4]
- برای جلوگیری از کاهش ویسکوزیته در حضور الکترولیتها، از گریدهای مقاومتر کربومر یا پلیمرهای سلولزی استفاده شود [4]
پایداری و نگهداری
عصارههای استانداردشده شاهبلوط هندی و کولهخاس باید در شرایط مناسب نگهداری شوند تا از تخریب ترکیبات فعال جلوگیری شود. بستهبندی مناسب و محافظت از نور و رطوبت از الزامات کلیدی است.
نکات کلیدی برای انتخاب مواد اولیه
- استانداردسازی دقیق: عصاره شاهبلوط هندی باید مطابق با نسخه جاری فارماکوپه اروپا و روش سنجش مربوطه استاندارد شود [1]
- کنترل آلایندهها: فلزات سنگین و بار میکروبی باید بر اساس فارماکوپه مرجع و الزامات رگولاتوری بازار هدف کنترل شوند
- سازگاری با پایه ژل: آزمونهای سازگاری اولیه قبل از تولید انبوه ضروری است
- مستندات کیفیت: دیتاشیت پایداری رئولوژی و برگه آنالیز (CoA) برای هر پارت ماده اولیه باید موجود باشد
- انتخاب تأمینکننده معتبر: مواد اولیه دارویی باید از منابع دارای مجوز و با سابقه تأمین قابل اعتماد تهیه شوند
جمعبندی
مواد اولیه داروی واریس با منشأ گیاهی، بهویژه عصارههای استانداردشده شاهبلوط هندی و کولهخاس، نقش محوری در فرمولاسیون فرآوردههای عروقی دارند. انتخاب صحیح این مواد اولیه بر اساس استانداردهای فارماکوپهای، کنترل دقیق آلایندهها و توجه به سازگاری با پایههای ژلساز، از الزامات اساسی برای تولید فرآوردههای با مشخصات کیفی، پایداری و عملکرد مورد انتظار محسوب میشود، مشروط به تأیید در مطالعات فرمولاسیون و کنترل کیفیت محصول نهایی. برای مواد اولیه داروی واریس، درک مکانیسم اثر ترکیبات شاخص، استانداردسازی دقیق و توجه به تعاملات فرمولاسیونی میتواند به توسعه ژلها و قرصهای عروقی با مشخصات فنی مطلوب منجر شود. اثربخشی و مشخصات محصول نهایی به نوع عصاره، روش استانداردسازی، مقدار مصرف، شکل دارویی، فرمولاسیون و الزامات رگولاتوری بازار هدف وابسته است.
برای بررسی مشخصات فنی مواد اولیه داروی واریس، دریافت دیتاشیت پایداری رئولوژی و اطلاع از موجودی پارتهای آماده تحویل، میتوانید با واحد فنی گیاه کالا تماس بگیرید. امکان ارزیابی سازگاری عصاره با پایه ژل مورد نظر، مشاوره فنی برای فرمولاسیون و ثبت استعلام پیشفاکتور رسمی فراهم است.
راههای ارتباط و خرید از گیاهکالا:
- تماس تلفنی با واحد فروش / واحد فنی
- ثبت سفارش از طریق سایت
- درخواست مشاوره فنی و دریافت برگه آنالیز برای تطبیق مشخصات مواد اولیه در خط تولید ژل و قرص واریس
سوالات متداول
۱. چه تفاوتی بین بتا-اسین و اسین وجود دارد؟
اسین (aescin/escin) به مجموع گلیکوزیدهای تریترپنی آسیلهشده موجود در شاهبلوط هندی گفته میشود. بتا-اسین یکی از اجزای اصلی این مخلوط است [1].
۲. چرا سازگاری عصاره با پایه ژل اهمیت دارد؟
عصارههای گیاهی ممکن است علاوه بر ترکیبات فعال، حاوی یونها و سایر اجزای محلول باشند که در برخی فرمولها بر رئولوژی پایههای ژلساز مانند کربومرها اثر بگذارند. آزمونهای سازگاری اولیه میتوانند به شناسایی زودهنگام تغییرات نامطلوب در ویسکوزیته، ظاهر یا پایداری فرمولاسیون کمک کنند [4].
۳. حد مجاز فلزات سنگین در مواد اولیه داروی واریس چقدر است؟
حدود پذیرش باید بر اساس فارماکوپه مرجع و الزامات رگولاتوری بازار هدف تعیین شود. بهعنوان یک نمونه منطقهای، راهنمای ASEAN برای Traditional Medicines حد سرب ۱۰ ppm، آرسنیک ۵ ppm، جیوه ۰/۵ ppm و کادمیوم ۰/۳ ppm تعیین کرده است [5].
۴. چه استانداردی برای کنترل بار میکروبی وجود دارد؟
مشخصات میکروبی باید بر اساس الزامات رگولاتوری بازار هدف و مشخصات محصول تعیین شود. بهعنوان یک نمونه، برای فرآوردههای گیاهی حاوی عصاره که فرایند استخراج یا سایر مراحل فرآوری موجب کاهش بار میکروبی شده باشد، حد قابل قبول TAMC حداکثر ۵ × ۱۰⁴ CFU و TYMC حداکثر ۵ × ۱۰² CFU و عدم حضور E. coli و Salmonella گزارش شده است [6].
۵. آیا میتوان از کربومر در فرمولاسیون ژل حاوی عصاره واریس استفاده کرد؟
بله، اما باید نوع پلیمر و گرید مناسب انتخاب شود و الکترولیتها پس از خنثیسازی پلیمر اضافه شوند. سازگاری نهایی باید با خود عصاره و در فرمول نهایی آزمایش شود [4].
منابع علمی
۱. European Medicines Agency (EMA). (2018). Assessment report on Aesculus hippocastanum L., semen – Final Revision 1. EMA/HMPC/638244/2018.
گزارش ارزیابی آژانس دارویی اروپا درباره دانه شاهبلوط هندی و استانداردسازی عصاره آن.
۲. European Medicines Agency (EMA). (2018). Final assessment report on Ruscus aculeatus L., rhizoma – Revision 1. EMA/HMPC/188805/2017.
گزارش ارزیابی نهایی آژانس دارویی اروپا درباره ریزوم کولهخاس و ترکیبات شاخص آن.
۳. Kunz K, et al. (1998). Bioavailability of escin after administration of two oral formulations containing Aesculus extract. Arzneimittelforschung, 48(8), 822–825. PMID: 9748710.
مطالعه زیستفراهمی اسین پس از مصرف دو فرمولاسیون خوراکی حاوی عصاره شاهبلوط هندی.
۴. Lubrizol Advanced Materials. (n.d.). Pharmaceutical Bulletin 21: Formulating Semisolid Products.
راهنمای فنی فرمولاسیون فرآوردههای نیمهجامد و ژلهای موضعی، شامل ملاحظات مربوط به کربومرها و الکترولیتها.
۵. ASEAN. (2018). ASEAN Guidelines on Limits of Contaminants for Traditional Medicines. Version 2.0.
راهنمای آسهآن درباره حدود مجاز آلایندهها، از جمله فلزات سنگین، در داروهای سنتی.
۶. National Pharmaceutical Regulatory Agency (NPRA), Malaysia. (2026). Drug Registration Guidance Document (DRGD), Third Edition, Twelfth Revision, July 2026. Appendix 7: Guideline on Registration of Natural Products.
راهنمای سازمان تنظیم مقررات دارویی مالزی برای ثبت فرآوردههای طبیعی، شامل الزامات کنترل کیفیت و معیارهای میکروبیولوژیک.
۷. European Medicines Agency (EMA). (2026). Addendum to the assessment report on Ruscus aculeatus L., rhizoma. EMA/HMPC/139333/2025.
الحاقیه گزارش ارزیابی آژانس دارویی اروپا درباره ریزوم کولهخاس.
ویدئو معرفی و آشنایی بیشتر با هلدینگ گیاه کالا
درخواست مشاوره
